Wymiary: 44 x 34 cm
Sygnowanie: sygn. u dołu: J M r. p. 1889.
Proweniencja
Warszawa, kolekcja prywatna
Literatura
Ryżewska E. [red.], Jan Matejko – Opus Magnum. Polichromia kościoła Mariackiego w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2001.
Prezentowane dzieło jest oryginalnym projektem Jana Matejki do polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie i ukazuje popiersie anioła – jednego z licznych niebiańskich muzykantów, którymi artysta wypełnił przestrzeń prezbiterium. Pracując nad wystrojem świątyni, Matejko „(…) przeniósł swą twórczą myśl w średnie wieki, w epokę, która kościół Mariacki zbudowała” (Jan Matejko: studia i szkice, staraniem i nakładem Zarządu Stoł. Król. m. Krakowa, Kraków 1938, s. 65). Odwołując się do małopolskiego malarstwa gotyckiego, stworzył cykl postaci aniołów i cherubinów grających na średniowiecznych instrumentach lub trzymających szarfy z tekstami Litanii Loretańskiej. „Anioły te – bo i jakże mogłoby u Matejki być inaczej! – są indywidualnościami (…) to odrębna w każdym, wprost z duszy artysty wysnuta wizja” – czytamy w przedwojennym opracowaniu poświęconym polichromii (Jan Matejko: studia…, dz. cyt., s. 67).
Oferowany rysunek utrzymany jest w charakterystycznej dla projektów polichromii manierze: płaska, pewna konturowa linia obrysowuje głowę młodego anioła, a delikatne laserunki akwareli modelują jego twarz. Matejko świadomie rezygnuje z idealizacji – anielska buzia nosi cechy indywidualne, które pozwalają rozpoznać w niej Beatę Matejkównę, młodszą córkę artysty. Dzieci Matejki często bywały jego modelami, a w projektach do polichromii mariackich – jak i w wielu innych dziełach – nadawały postaciom rysy bliskie i serdeczne, osadzone w codzienności domu mistrza.
Portret ten powstał w 1889 roku, na etapie intensywnych prac projektowych do dekoracji wnętrza, kiedy artysta tworzył szkic za szkicem: ornamenty, kartusze i herby, serafiny i diabły... Właśnie takie studia stanowiły podstawę monumentalnego przedsięwzięcia, które z czasem określono mianem jego „opus magnum”. Dla Matejki praca nad Kościołem Mariackim miała głęboki wymiar duchowy i patriotyczny: wierzył, że polichromia stanie się źródłem otuchy, „pokrzepieniem dla zbolałego serca” współczesnych mu rodaków (cyt. za: Ryżewska E. [red.], Jan Matejko – Opus Magnum. Polichromia kościoła Mariackiego w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2001, s. 7). Projekty takie jak prezentowany „Anioł” są więc nie tylko mistrzowskim studium postaci, lecz także świadectwem wielkiej idei, w której sztuka miała budzić pamięć, nadzieję i zachwyt.
