Józef Rapacki, WISŁA POD BIELANAMI, marzec 1903

200,5 x 250,5cm - olej, płótno dublowane

sygn p.d.: JÓZEF RAPACKI 1903 rok WARSZAWA | w MARCU.

Na odwr. na płótnie dublażowym napis (ołówkiem): NA KONKURS; na górnej listwie krosna pieczęć: [...] | PRZYBORÓW MALARSKICH | I. WADOWSKIEGO | MARSZAŁKOWSKA 121 | w Warszawie; na dolnej listwie krosna po lewej plaster z nr. (czarnym długopisem): 903/29/71; z prawej nalepka depozytowa (druk, tusz): MUZEUM NARODOWE | W WARSZAWIE | Nr. Inw. 189198 | Nr kat.; na pionowej poprzeczce krosna u dołu fragment nalepki (tuszem): Rapacki polskie; na ramie, na górnej listwie, nalepka (druk): XII. Esposizione Internazionale d’Arte | della Citta di Venezia – 1920 | 961; na górnej i dolnej listwie numer (niebieską kredką): 961; ponadto w narożnikach, powtórzone dwukrotnie, numery (czarną kredką): 1, 2, 3 i 4; na prawej listwie numer inwentarzowy (czarną farbą): P. R. M. | N: 2155.; na lewej listwie numer inwentarzowy (białą farbą): P.R.M. III - 6 | 82.

 

Obraz wzmiankowany, reprodukowany i wystawiany m.in.:

– Malarstwo Polskie od XVI do początku XX wieku, red. S. Kozakiewicz i K. Sroczyńska, Warszawa 1975, s. 314, nr kat. 828;

– Znaczek pocztowy z cyklu Wisła w malarstwie, proj. J. Wysocki, wyd. 1984;

– Józef Rapacki, 1871-1929: malarstwo, rysunek, grafika, red. J. Zielińska. Muzeum Okręgowe w Żyrardowie, IV 1993, s. 10, 21, kat. I, nr 11;

– A. Pawłowska, Pro Arte. Monografia grupy warszawskich artystów (1922–1932), Warszawa 2006, s. 45;

– Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających: malarze, rzeźbiarze, graficy, T. 8: Pó-Ri, red. U. Makowska i K. Mikocka-Rachubowa, Warszawa 2007, s. 223;

– Rapacki ucieleśniony: wystawa prac Józefa Rapackiego: obrazy, litografie, rysunki, fotografie, Radziejowice, VII – XII 2010, s. 7, 13, il. s. 32, nr kat 12.

 

Porównaj z:

– Józef Rapacki, Wiosna na Powiślu, „Tygodnik Ilustrowany” 1903, I półrocze, nr 17, il. s. 330.

 

Prezentowana Wisła pod Bielanami, według kurator wystawy Rapacki ucieleśniony – Renaty Higersberger – po wystawie w Zachęcie ofiarowany został Stefanowi i Zofii Piłsudskim, którzy wypożyczyli go marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu do Belwederu, gdzie była eksponowana aż do jego śmierci w 1935 roku. Następnie w 1942 roku została zdeponowana w Muzeum Narodowym w Warszawie skąd zrabowali ją hitlerowcy. Płótno odzyskano w 1956 r. i ponownie zdeponowano na lata w warszawskim muzeum. W 2008 r. obraz został nabyty na aukcji przez obecnego właściciela, który ponownie wypożyczył go do Belwederu, gdzie był eksponowany od X 2012 do XI 2025.

 

Mimo nalepki z XII Międzynarodowej Wystawy Sztuki w Wenecji w 1920 roku w jej katalogu wystawowym, w dziale poświęconym Pawilonowi Polskiemu, ani Wisła pod Bielanami, ani żadne inne dzieło Rapackiego nie zostało wymienione. Również wzmianki prasowe z 1920 nie potwierdzają uczestnictwa Rapackiego w tej wystawie.

 

Rapacki to chyba najpopularniejszy pejzażysta warszawski końca XIX w. i początku XX w. Pejzaż stanowił najistotniejszą część jego oevre, z nim artysta kojarzony jest najczęściej. (...) Od początku wypowiadał się za pomocą środków właściwych malarstwu realistycznemu – pisze Renata Higersberger w kat. wystawy Rapacki ucieleśniony, dalej dodaje, że: pod wpływem burzliwych artykułów Stanisława Witkiewicza, uległ jego postulatom artystycznym. Domagał się szacunku dla realistów, uważał, że o walorach dzieła sztuki decyduje nie temat, lecz sposób wykonania. Zafascynowany wszystkim co niósł ze sobą pleneryzm, entuzjastycznie przyjmował nowości, malował i rysował z natury (...). W latach 1989 -91 kształcił się w prywatnej szkole Friedricha Fehra (1862-1927), gdzie uległ wpływom malarstwa nastrojowego, zwanego stimmungowym. Chcąc osiągnąć efekt napięcia emocjonalnego, stosował się do obowiązujących założeń tego malarstwa, takich jak: rozległa przestrzeń pejzażu o obniżonej linii horyzontu, starannie rozłożone akcenty pionowe kompozycji, dramatyczna gra chmur na niebie, subtelny koloryt.

Prezentowany widok Wisły pod Bielanami jest esencją polskiego malarstwa pejzażowego przełomu XIX i XX w. i znakomitym przykładem twórczości Józefa Rapackiego. Na tym monumentalnym płótnie artysta zastosował realistyczną formułę notując skrzętnie setki szczegółów, momentami jednak zbliżył się do impresjonistycznego, luministycznego przedstawienia światła wyłaniającego się spomiędzy chmur i tańczącego na powierzchni wody. Niebo pełne jest fantastycznych, poszarpanych chmur. Są one na przemian szare i promienne. Wydaje się, że w powietrzu pobrzmiewają jeszcze ostatnie echa walki ponurych marcowych dni z budzącym się słońcem nadchodzącej wiosny. Prezentowany pejzaż jest intymnym studium wiślanego brzegu i ludzi związanych z tą rzeką. Mimo braku postaci, ich obecność została zaznaczona przez pozostawione w zatoce, częściowo kołyszące się na wodzie, częściowo leżące na brzegu łodzie. Kompozycja ta łączy realistyczny pejzaż z nastrojowością, którą wzmaga ograniczona do odcieni szarości i brązów paleta kolorystyczna, stanowiąc przykład realizacji założeń malarstwa stimmungowego. Zachmurzone niebo, z kłębiącymi się chmurami, mgły delikatnie unoszące się nad ziemią i ptactwo szukające schronienia wśród gałęzi drzew, to wszystko wzmaga atmosferę wyczekiwania.

Józef Rapacki pozostawał wierny tradycjonalistycznej, realistycznej sztuce, nawet w okresie kształtowania się w Polsce awangardowych nurtów. Na prezentowanym monumentalnym płótnie utrwalił magiczną i nostalgiczną atmosferę, ukochanej mazowieckiej ziemi. Wisła pod Bielanami jest jednym z najważniejszych i najwybitniejszych dzieł Józefa Rapackiego, a jego pojawienie się na naszej aukcji, to wyjątkowa gratka dla miłośników polskiego pejzażu.

Józef Rapacki (Warszawa 1871 – Olszanka k. Skierniewic 1929) nazywany „malarzem brzóz i liliowych wrzosów“, był jednym z najpopularniejszych pejzażystów warszawskich końca XIX i pierwszej ćwierci XX wieku. Edukację malarską rozpoczął jako uczeń Wojciecha Gersona w Warszawskiej Klasie Rysunkowej. Później studiował jeszcze w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie pod kierunkiem Floriana Cynka (1886-1887) oraz w Monachium w prywatnej szkole Friedricha Fehra (1888-1889). Po studiach kilkakrotnie podróżował do Włoch. Brał udział w licznych wystawach w TZSP w Warszawie oraz we Lwowie (1894 srebrny medal), Krakowie, Wilnie, Kielcach. Wystawiał też za granicą - w Berlinie (1893) czy w Paryżu, gdzie w 1900 został odznaczony dyplomem na Powszechnej Wystawie Światowej. Należał do grupy „Pro Arte“. Od roku 1907 stale mieszkał w Olszance, wiosce na skraju Puszczy Mariańskiej, niedaleko Skierniewic. Malował przede wszystkim realistyczne, nastrojowe pejzaże oraz rozgrywające się w pejzażu sceny rodzajowe, a także portrety i wnętrza. Uprawiał grafikę (teki Z dawnej i niedawnej Warszawy oraz Pro memoria. Prusak w Polsce), zajmował się ilustratorstwem książkowym, współpracował z warszawskimi czasopismami, m.in. „Tygodnikiem Ilustrowanym“, „Wędrowcem“ „Światem“, „Biesiadą Literacką“.