Udział chłopów w walce z potopem szwedzkim Stanisław Szczotka [1939]

WSTĘP.

Historia Polski pisana była dotąd przede wszystkiem jako dzieje dynastii i możnych rodów szlacheckich, oraz wpływu tej warstwy społecznej i Kościoła na rządzenie państwem i losami Rzeczypospolitej. Niepomiernie mniej pisali historycy o chłopach. Bo i cóż o nich pisać mogli uważając ich za warstwę liczną wprawdzie, ale ograniczoną jedynie do znojnej, codziennej pracy na pańskim folwarku.

Utarło się przekonanie, iż szlachta polska zawdzięczała swe uprzywilejowane stanowisko rycerskiemu rzemiosłu, dzięki któremu Rzeczpospolita rosła w siły, powiększała swe granice, stawała się niekiedy potężnym mocarstwem. Było tak rzeczywiście w okresie walki o prawa i przywileje stanu szlacheckiego, na przełomie wieków średnich, u wstępu do dziejów nowożytnych. Później jednak szybko poczęła maleć wartość bojowa pospolitego ruszenia szlachty, a wreszcie stała się nader problematyczna.

W wojsku dawnej Rzeczypospolitej coraz zwiększać się poczęła ilość chłopów, którzy w twardą od pracy dłoń chwycali oręż, a mimo to po powrocie z wypraw wojennych zaprzęgać się musieli ponownie w ciężkie jarzmo poddaństwa. Brakło dla nich praw ludzkich, nie wspominając już o przywilejach stanowych. [...]