Życie Karola Wielkiego Einhard z oryg. łac. przeł., wstępem i objaśnieniami zaopatrzył Jan Parandowski [1935]

[FRAGMENT WSTĘPU]

Dzieło Einharda jest osobliwością ze względu na czas, z którego pochodzi. Człowiek z epoki Karola Wielkiego był w naszem pojęciu ciemnym prostakiem. Czytając zaś tę książkę, odnajdujemy w niej wszystkie cechy światłego i wykształconego umysłu. Jeśli pominąć pewne niezręczne drobiazgi, możnaby ją umieścić wśród przednich utworów jakiegokolwiek literackiego okresu. Ale jest ona przedewszystkiem pomnikiem tego pierwszego renesansu, który jest związany z imieniem Karola Wielkiego.

Był to w istocie renesans, chociaż o wiele słabszy i mniej trwały niż ten, który odrodził Europę w pięć wieków później. Państwo Franków, w chwili gdy Karol Wielki objął  rządy, było tak nieoświecone, że na to nie znajdujemy porównania w dzisiejszej Europie, a w ówczesnej nie było ono wyjątkiem.

Od paruset lat młode, barbarzyńskie narody, które osiadły na gruzach imperjum rzymskiego, były zdane na własne siły, duch kultury antycznej opuścił je, dogorywając jeszcze jakiś czas po starych szkołach. Ze wzruszeniem czytamy w liście jednego z papieży, który, wysyłając legatów na sobór do Konstantynopola, tak ich poleca pobłażliwości greckiego duchowieństwa: „Niech im żarliwość wiary starczy za doskonałość wiedzy. Jakże bowiem mają się zdobyć na coś więcej ludzie, którzy, otoczeni przez barbarzyńców, muszą dzień w dzień walczyć o życie?“

Cała Europa zachodnia była w tem położeniu. Tylko duchowieństwo umiało czytać i pisać, co w przybliżonym rachunku dałoby jednego piśmiennego człowieka na parę tysięcy analfabetów. Ale i to daje zbyt pochlebny obraz, gdyż i samo duchowieństwo miało bardzo różną skalę wykształcenia;[...]